یادداشت های اقتصادی

پنج تجارت در دنيا وجود دارد که ارزش آن‌ها به چند صد ميليارد دلار در سال مي‌رسد. اين پنج تجارت عبارت‌اند از اسلحه، دارو، مواد مخدر، مشروبات الکلي و مواد دخاني. شايد به همين دليل باشد که برخي براي تسخير بازار سيگار سر و دست مي‌شکنند. به راستي لقب بازار گرگ‌ها برازنده بازار دخانيات است. بازاري که فعالان آن هميشه با چشمان باز مي‌خوابند و هر کسي اجازه ورود به جمع آن‌ها را ندارد. بازار سيگار ايران هم از اين قاعده مستثنا نيست.
از آنجايي که تجارت سيگار در دنيا به عنوان يکي ازتجارت‌هاي پر سود دنيا شناخته مي‌شود، شرکت‌هاي توليد و فروش سيگار همواره سعي در حفظ اين عنوان و پرستيژ اين موقعيت نموده و خود را يک سر و گردن از باقي تجارت‌ها بالا تر مي‌دانند به همين دليل در تمام دنيا،شرکت‌هاي بزرگ سيگار سازي خود را از داخل سبد محصولات پر مصرف معمول جدا مي‌کنند و موقعيت خاص براي خود تعريف مي‌کنندو براي خود شرکت‌هاي پخش جداگانه با امکانات وسيع و حقوق‌هاي بالا در نظر مي‌گيرند.
نوع بازار يابي محصولات دخانيات از جمله سيگار با تمام محصولات مصرفي ديگر متفاوت است؛ زيرا تبليغ مستقيم براي محصولات دخاني ممنوع بوده و سخت‌ترين نوع بازار يابي در بين محصولات پر مصرف را به خود اختصاص داده است. به همين دليل است که بازار يابان سيگار همواره از مجرب‌ترين افراد در برقراري ارتباط انتخاب شده تا بيشترين تأثيررا در کمترين زمان بر روي مخاطب خود داشته باشند.حدود صدميليون نفر در جهان به کسب و کار در صنعت دخانيات مشغول هستند. در حال حاضر شرکت ملي دخانيات چين بيشترين سهم را در بازار مواد دخاني جهاني دارد و بعد از آن نيز شرکت‌هاي فيليپ موريس، BAT و JTI قرار گرفته‌اند.
بيشترين مصرف سيگار سالانه به ازاي يک فرد بالغ در جهان مربوط به کشورهاي زير است: صربستان، 2869 نخ، بلغارستان، 2822 نخ،يونان، 2795 نخ،روسيه، 2786 نخ، مولداوي، 2479 نخ
براساس آخرين آمار مرکز برنامه‌ريزي و نظارت بر دخانيات کشور در حال حاضر 9 توليدکننده و 15 واردکننده رسمي سيگار در کشور وجود دارد که از اين تعداد شرکت، چهار شرکت هم توليدکننده و هم واردکننده سيگار هستند.براساس آمارهاي منتشر شده سالانه حدود 65 تا 70ميليارد نخ سيگار در کشور مصرف مي‌شودکه62 درصد از مصرف سيگار کشور از طريق توليدات داخلي تأمين مي‌شود و سهم قاچاق در بازار داخلي 33 درصد است. براي واردات رسمي نيز سهم 5 درصدي را بايد در نظر گرفت.ترکيه با تصاحب سهم 66 درصدي، هم اکنون بزرگ‌ترين صادرکننده سيگار به ايران است. امارات، روسيه، کره جنوبي، ارمنستان و آلمان ديگر کشورهايي هستند که ايران از آن‌ها واردات سيگار دارد.بررسي نوع سيگارهاي قاچاقي نشان مي‌دهد که اکثر آن‌ها از نوع آمريکايي و انگليسي هستند. حدود 40 درصد از کل قاچاق سيگار به کشور از طريق مرزهاي غربي و15 تا 16 درصد نيز مربوط به مرزهاي جنوبي بوده و مابقي قاچاق نيز از ساير مرزها انجام مي‌شود. همچنين برخي سيگارهاي با کيفيت بسيار پايين و جعلي از کشورهاي عربي به ويژه عراق و امارات به صورت قاچاق وارد ايران مي‌شوند.لازم به ذکر است که قاچاق سيگار علاوه بر تبعات منفي و زيانباري که در بحث سلامت و بهداشت جامعه دارد در عرصه فعاليت‌هاي اقتصادي نيز به شدت مخرب و مسموم است؛ بنابراين براي درک بهتر مسئله و مبارزه مؤثر باآن بايد به همه جنبه‌هاي آن توجه کرد.در حال حاضر دو تا سه برابر هزينه‌هايي که صرف مصرف سيگار در کشور مي‌شود به درمان بيماري‌هاي ناشي از مصرف سيگار اختصاص داده مي‌شود. در آمريکا اين رقم يک برابر است و اين به کيفيت محصول بر مي‌گردد. چون در آمريکا قاچاق سيگار به مانند ايران و در اين حجم بالا وجود ندارد و متاسفانه در قاچاق سيگار کنترلي روي کيفيت آن نمي‌شود.آمار بالاي قاچاق سيگار در بازار ايران در حالي است که در برنامه پنجم توسعه شرکت دخانيات مکلف شده است با برندهاي معروف سيگار و توليدکنندگان آن‌ها قرارداد بسته و زمينه توليد اين سيگارها را در کشور فراهم کند. از‌طرف‌ديگرافزايش عوارض واردات رسمي سيگار،حاشيه سود قاچاق سيگار را به کشور افزايش داده و به نفع قاچاقچيان تمام شده است. اگرچه در سال‌هاي اخير افزايش شديد قيمت ارز باعث شد تا عملاً قاچاق سيگار با افت مواجه شود اما پس از ثبات نسبي به وجود آمده در بازار دوباره روند قاچاق سيگار ادامه يافته است.در ايران حداقل سالي 11 هزار نفر به دليل دخانيات فوت مي‌کنند.نيمي از مصرف‌کنندگان سيگار به دليل بيماري‌هاي ناشي از استعمال سيگار جان خود را از دست مي‌دهند. همچنين فروش سيگار طبق قانون به افراد زير 18 سال ممنوع است ولي هيچ‌يک از فروشندگان اين ممنوعيت فروش را رعايت نمي‌کنند و عملاً محدوديتي درفروش سيگار وجود ندارد و همين امر موجب پايين آمدن سطح سني اعتياد به سيگار در جامعه است.